Το ΔΠΔ αντιμετωπίζει πιέσεις για επέκταση της εντολής για εγκλήματα πολέμου

Ανανεωμένη πίεση για δίωξη πράξεων επιθετικότητας

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔ), με έδρα τη Χάγη, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας κλιμακούμενης διεθνούς συζήτησης σχετικά με τους τρέχοντες περιορισμούς του στη δίωξη μιας από τις σοβαρότερες παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου: το έγκλημα της επίθεσης. Παρόλο που το δικαστήριο έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην αντιμετώπιση των εγκλημάτων πολέμου, της γενοκτονίας και των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, η δικαιοδοσία του εξακολουθεί να μην επεκτείνεται πλήρως στη δίωξη ηγετών που ξεκινούν επιθετικούς πολέμους - ειδικά όταν διαπράττονται από ή στο έδαφος κρατών που δεν είναι συμβαλλόμενα μέρη της ιδρυτικής του συνθήκης, του Καταστατικού της Ρώμης.

Η Γερμανία και η Ελβετία είναι μεταξύ των χωρών που ηγούνται πλέον των προσπαθειών για την αλλαγή αυτού του γεγονότος. Κατά τη διάρκεια ειδικής συνόδου της Συνέλευσης των Κρατών Μερών στη Νέα Υόρκη, η οποία αναμένεται να διαρκέσει τρεις ημέρες, διπλωματικές αντιπροσωπείες συζητούν μια πολυαναμενόμενη τροποποίηση του Καταστατικού της Ρώμης που θα επιτρέπει στο ΔΠΔ να διώκει το έγκλημα της επίθεσης εάν αυτό λαμβάνει χώρα στο έδαφος ενός κράτους μέλους του ΔΠΔ - ακόμη και αν η χώρα του δράστη δεν αναγνωρίζει το δικαστήριο.

Το νομικό τυφλό σημείο στην παγκόσμια δικαιοσύνη

Η απουσία σαφούς εντολής για την αντιμετώπιση της επιθετικότητας έχει επικριθεί εδώ και καιρό ως σοβαρό ελάττωμα στη διεθνή έννομη τάξη. Παρόλο που το έγκλημα εισήχθη επίσημα στο Καταστατικό της Ρώμης κατά τη διάρκεια μιας διάσκεψης του 2010 στην Καμπάλα, μόνο περίπου 40 κράτη επικύρωσαν την τροποποίηση και πολλά πρόσθεσαν νομικά κενά που τους επέτρεπαν να αποφύγουν τη δίωξη. Μεγάλες παγκόσμιες δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών, της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, αντιτάχθηκαν στην τροποποίηση - φοβούμενες ότι οι δικές τους στρατιωτικές ενέργειες, όπως η εισβολή στο Ιράκ υπό την ηγεσία των ΗΠΑ το 2003, θα μπορούσαν να υποβληθούν σε νομικό έλεγχο.

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 αναζωπύρωσε τη διεθνή προσοχή σε αυτό το νομικό κενό. Ενώ το ΔΠΔ έχει έκτοτε εκδώσει εντάλματα σύλληψης για αρκετούς Ρώσους αξιωματούχους, συμπεριλαμβανομένου του Προέδρου Βλαντιμίρ Πούτιν, για εγκλήματα πολέμου - όπως η αναγκαστική απέλαση Ουκρανών παιδιών - δεν υπήρξε καμία νομική προσφυγή για την ίδια την πράξη επιθετικότητας: την απρόκλητη στρατιωτική εισβολή. Αυτός ο περιορισμός έχει οδηγήσει τους επικριτές να ζητήσουν επείγουσα μεταρρύθμιση.

Η Γερμανία και η Ελβετία κάνουν ένα βήμα μπροστά

Η Γερμανία, η οποία υποστηρίζει εδώ και καιρό το ΔΠΔ, ασκεί πιέσεις για μια ολοκληρωμένη μεταρρύθμιση του Καταστατικού της Ρώμης, η οποία θα εξαλείψει τους ισχύοντες περιορισμούς σχετικά με τη δίωξη της επιθετικότητας. Σε ομιλία της το 2023 στη Χάγη, η Γερμανίδα υπουργός Εξωτερικών, Ανναλένα Μπέρμποκ, τόνισε την ανάγκη να αντιμετωπιστεί αυτό που περιέγραψε ως θεμελιώδες κενό στο διεθνές ποινικό δίκαιο. Η πρότασή της περιλαμβάνει τόσο μακροπρόθεσμες αναθεωρήσεις της εντολής του ΔΠΔ όσο και υποστήριξη για προσωρινές λύσεις, όπως ένα ειδικό δικαστήριο για τα ρωσικά εγκλήματα κατά της Ουκρανίας.

Η Ελβετία έχει ενταχθεί στην πίεση της Γερμανίας για αλλαγή. Μετά την επίσημη επικύρωση του Καταστατικού της Ρώμης από την Ουκρανία στα τέλη του 2024, το οποίο τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2025, η Ελβετία επανέλαβε την έκκλησή της προς όλα τα κράτη μέλη να υποστηρίξουν την ειδική σύνοδο στη Νέα Υόρκη. Η ελβετική κυβέρνηση τόνισε ότι η νομική λογοδοσία για επιθετικότητα πρέπει να καταστεί εκτελεστή στην πράξη, όχι μόνο στη θεωρία. Ενώ υποστηρίζει την παράλληλη προσπάθεια του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου να συστήσει ένα ειδικό δικαστήριο για επιθετικότητα κατά της Ουκρανίας, η Ελβετία έχει εκφράσει ανησυχίες σχετικά με το περιορισμένο πεδίο εφαρμογής του δικαστηρίου και την πιθανή απόκλισή του από τα διεθνή πρότυπα δέουσας διαδικασίας.

Αντίσταση των ΗΠΑ και Πολιτικές Αντιφάσεις

Παρά την ανανεωμένη ευρωπαϊκή υποστήριξη για την επέκταση της εξουσίας του ΔΠΔ, οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν ένα βασικό εμπόδιο. Αν και δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος του Καταστατικού της Ρώμης, οι ΗΠΑ έχουν ιστορικά επηρεάσει τις εξελίξεις στο ΔΠΔ. Πρόσφατα, οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις σε τέσσερις δικαστές του ΔΠΔ σε απάντηση σε έρευνες που αφορούσαν αμερικανικό στρατιωτικό προσωπικό στο Αφγανιστάν και σε εντάλματα σύλληψης εναντίον Ισραηλινών ηγετών. Η θέση της Ουάσιγκτον αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη απροθυμία να επιτρέψει σε διεθνείς οργανισμούς να αμφισβητήσουν την εξωτερική πολιτική ή τις στρατιωτικές ενέργειες των ΗΠΑ.

Περαιτέρω περιπλοκή της διπλωματικής εικόνας αποτελούν τα πρόσφατα σχόλια Γερμανών αξιωματούχων που θέτουν υπό αμφισβήτηση τη δέσμευση της Γερμανίας στην εξουσία του ΔΠΔ. Δηλώσεις που υπονοούν ότι τα εντάλματα σύλληψης για τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου δεν θα εκτελούνται στη Γερμανία έχουν αποδυναμώσει τη στάση του Βερολίνου στις διεθνείς διαπραγματεύσεις και έχουν υπονομεύσει την αξιοπιστία των εκκλήσεών του για ισχυρότερους διεθνείς μηχανισμούς δικαιοσύνης.

Παγκόσμια Εξέταση για την Κερδοσκοπία από τον Πολέμο

Καθώς οι εκκλήσεις για επέκταση της δικαιοδοσίας του ΔΠΔ εντείνονται, ένα άλλο επίπεδο λογοδοσίας εισάγεται στον διεθνή διάλογο: ο ρόλος των ιδιωτικών εταιρειών σε συγκρούσεις. Μια νέα έκθεση της Ειδικής Εισηγήτριας του ΟΗΕ, Φραντσέσκα Αλμπανέζε, κατηγορεί τις παγκόσμιες εταιρείες ότι επωφελούνται από τη συνεχιζόμενη ισραηλινή στρατιωτική εκστρατεία στη Γάζα. Έχει ζητήσει στοχευμένες κυρώσεις και νομικές έρευνες σε εταιρικούς παράγοντες που φέρονται να εμπλέκονται σε παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κερδοσκοπία από τον πόλεμο.

Η έκθεση, που παρουσιάστηκε στο Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, υπογραμμίζει την περίπλοκη αλληλεπίδραση μεταξύ γεωπολιτικών αποφάσεων και οικονομικών κινήτρων. Ο Albanese υποστηρίζει ότι η συνέχιση της βίας μεγάλης κλίμακας διευκολύνεται, εν μέρει, από τις διεθνείς εταιρικές αλυσίδες εφοδιασμού που παρέχουν στρατιωτικό εξοπλισμό και υπηρεσίες - συχνά με ελάχιστες νομικές συνέπειες.

Μεταρρύθμιση ή αδιέξοδο;

Η επιτυχία της τρέχουσας πρωτοβουλίας μεταρρύθμισης εξαρτάται από το εάν η πλειοψηφία των δύο τρίτων των κρατών μελών του ΔΠΔ που παρευρίσκονται στη σύνοδο στη Νέα Υόρκη μπορεί να συμφωνήσει στην τροποποίηση του Καταστατικού της Ρώμης. Ωστόσο, πολλοί διπλωμάτες και παρατηρητές παραμένουν επιφυλακτικοί. Ισχυρά έθνη συνεχίζουν να ασκούν σημαντική επιρροή και οι προσπάθειες να λογοδοτήσουν οι επιτιθέμενοι συχνά συγκρούονται με πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα.

Παρ 'όλα αυτά, η αυξανόμενη συναίνεση μεταξύ των δημοκρατιών μεσαίας εξουσίας όπως η Γερμανία και η Ελβετία υποδηλώνει μια μετατόπιση της ορμής. Με την Ουκρανία πλέον πλήρως εντός του νομικού πλαισίου του ΔΠΔ, το δικαστήριο αντιμετωπίζει μια ιστορική ευκαιρία να επαναπροσδιορίσει το πεδίο εφαρμογής της διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης. Το αν αυτό θα οδηγήσει σε ένα ισχυρότερο, πιο συνεπές νομικό σύστημα -ή σε έναν ακόμη συμβιβασμό- παραμένει αβέβαιο.